Ανάκληση των δικαιωμάτων ευρεσιτεχνίας: μια γοητευτικά κακή ιδέα

Ανάκληση των δικαιωμάτων ευρεσιτεχνίας: μια γοητευτικά κακή ιδέα

Του Εμμανουήλ Βλαχογιάννη, α’ αντιπροέδρου του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Θεσσαλονίκης (ΕΒΕΘ)

Οι εξελίξεις στην αντιμετώπιση της τρέχουσας παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης, που προκλήθηκε από την πανδημία του COVID-19, επαναφέρουν στην ουσία σοβαρά ηθικά διλήμματα για την πορεία της ανθρωπότητας. Δεν είναι κάτι εντελώς νέο.

Οι παγκόσμιες κρίσεις, είτε προκαλούνται από πολεμικές συρράξεις, είτε από φυσικές καταστροφές, είτε από κλονισμό του χρηματοπιστωτικού συστήματος, είτε τέλος από εκτεταμένες πανδημίες, προκαλούν πάντα το θυμικό των ανθρώπων, που ενίοτε εκδηλώνεται με πανικό ή αρχέγονους εξορκισμούς και συνοδεύεται όχι λίγες φορές από τη μερική απώλεια ψύχραιμης και ορθολογικής κρίσης. Καλλιεργείται το έδαφος όπου αναπτύσσονται κάθε λογής σωτηριολογικές και για τον λόγο αυτό γοητευτικές ιδέες, που όμως δεν αντέχουν τον έλεγχο της λογικής δοκιμασίας ως προς τις αναμενόμενες συνέπειες τους ή και ακόμα χειρότερα όταν τεθούν σε εφαρμογή επιφέρουν μακροχρόνια καταστροφικά αποτελέσματα.

Στην τρέχουσα συγκυρία συζητείται ευρύτατα πλέον διεθνώς – και στη χώρα μας με το γνωστό πάθος που συσκοτίζει τον νου – η ανάκληση (waiver) των νομικών δικαιωμάτων που απορρέουν από το καθεστώς προστασίας της ευρεσιτεχνίας, αποκλειστικά και μόνο για τα εμβόλια κατά του κορωνοϊού, με την ελπίδα ότι ταχύτατα και άλλες φαρμακευτικές εταιρείες θα είναι σε θέση να αντιγράψουν τις τεχνολογίες παραγωγής δίχως να καταβάλλουν οποιοδήποτε χρηματικό τίμημα στους φορείς που ανέπτυξαν αρχικά τις τεχνολογίες αυτές. Έτσι εικάζεται ότι η παραγωγή εμβολίων θα πολλαπλασιαστεί σε σύντομο χρονικό διάστημα, ενώ και το κόστος θα είναι χαμηλότερο μια που η αντιγραφή δεν θα στοιχίσει τίποτε. Ακούγεται εύλογο, αλλά στην ουσία δεν είναι, για τους λόγους που θα αναπτύξω στη συνέχεια.

Με τη χορήγηση ενός διπλώματος ευρεσιτεχνίας συνάπτεται αδρομερώς η εξής συμφωνία: Ο καταθέτης αποκαλύπτει και στην ουσία καθιστά δημόσιο κτήμα την υποκείμενη τεχνολογία παραγωγής όπως αυτή περιγράφεται αναλυτικά με όρους θετικών επιστημών. Σε αντάλλαγμα λαμβάνει την νομική εγγύηση ότι για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, κατά κανόνα 20 έτη, θα είναι σε θέση να καρπώνεται αποκλειστικά τα οικονομικά οφέλη που προκύπτουν είτε από την πώληση προϊόντων είτε από τη διάθεση της τεχνογνωσίας. Εγκαθίσταται με τον τρόπο αυτό ένα χρονικά περιορισμένο μονοπώλιο, που περιορίζεται στο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα από την ανάπτυξη ανταγωνιστικών τεχνολογιών κατάλληλων για την επίλυση του αυτού τεχνικού προβλήματος. Όσο δηλαδή περισσότερες τεχνολογίες αναπτύσσονται, τόσο περισσότερο υποχωρεί η μονοπωλιακή ισχύς και ο καθορισμός υψηλών τιμών και χαμηλών ποσοτήτων, όπως διδασκόμαστε από την θεωρία των μονοπωλιακών αγορών. Το καθεστώς δικαιωμάτων ευρεσιτεχνίας, όπως θεσπίστηκε και εξελίσσεται εδώ και 250 χρόνια περίπου συνδέεται με τη ραγδαία ανάπτυξη των καινοτομιών και συνακόλουθα με την βελτίωση της ποιότητας ζωής δισεκατομμυρίων ανθρώπων στον πλανήτη, γιατί ακριβώς επιτυγχάνει να κινητοποιήσει την ανθρώπινη επινοητικότητα και σε μέλλοντα χρόνο την τεχνητή νοημοσύνη προς όφελος της κοινωνίας στηριζόμενο ακριβώς στην αναγνώριση της οικονομικής αξίας της γνώσης.

Η αναλυτική περιγραφή της τεχνολογίας παραγωγής με όρους θετικών επιστημών είναι αυτό που κατατίθεται και δύναται ακόπως να αντιγραφεί. Δεν είναι δυνατό να κατατεθεί αυτό που την συνοδεύει κατά την παραγωγική διαδικασία, που οι οικονομολόγοι περιγράφουν ως σιωπηρή (tacit) τεχνογνωσία και που συνίσταται στο σύνολο των οργανωτικών διευθετήσεων που διαμορφώνονται κατά το στάδιο της παραγωγής και που συναρτώνται με διαφοροποιημένα κοινωνικοοικονομικά περιβάλλοντα. Δεν πρέπει να υποτιμηθεί η σημασία του παράγοντα αυτού, ιδίως όταν η παραγωγική διαδικασία χαρακτηρίζεται από πολυπλοκότητα και αυξημένες ανάγκες συντονισμού, κάτι που απαιτεί ειδικές δεξιότητες σε επίπεδο εφοδιαστικής αλυσίδας. Η Pfizer, ο φαρμακευτικός κολοσσός που ειρήσθω εν παρόδω συνεργάστηκε για την ανάπτυξη του εμβολίου με μια μικρομεσαία εταιρεία του κλάδου την BionTech, ανακοίνωσε πρόσφατα ότι για την παρασκευή του εμβολίου απαιτούνται 280 συστατικά από 25 προμηθευτές σε 19 χώρες. Ακόμη και εάν ανακληθεί η νομική προστασία και επιτραπεί η αντιγραφή της τεχνολογίας παραγωγής, το εγχείρημα της παραγωγής από άλλες εταιρείες δίχως την ενεργή στήριξη της Pfizer θα είναι δύσκολο να πραγματοποιηθεί σε σύντομο χρονικό διάστημα, ενώ δεν αποκλείεται να προκύψουν και θέματα αποτελεσματικότητας ή και ασφάλειας του εμβολίου. Τίποτα λοιπόν δεν εγγυάται την βραχυχρόνια απόδοση του μέτρου της ανάκλησης.

Τα μακροχρόνια προβλήματα που θα δημιουργηθούν είναι πολύ πιο σημαντικά. Με την κατεδάφιση της νομικής προστασίας, έστω και περιορισμένα, κλονίζεται η αξιοπιστία του συστήματος. Εισάγεται, προφανώς αθέλητα, ένα στοιχείο νομικής αβεβαιότητας στην όλη διαδικασία που είναι πιθανόν να οδηγήσει σε πολλαπλασιασμό των δικαστικών διενέξεων, που είναι χρονοβόρες και εξαιρετικά δαπανηρές. Τα κόστη αυτά μπορούν να τα καλύψουν μόνον οι κολοσσοί των κλάδων και προφανώς θα μετακυλίονται στις τιμές των προϊόντων. Έτσι και αλλιώς η έρευνα και ανάπτυξη νέων προϊόντων είναι δαπανηρή υπόθεση και το οικονομικό αποτέλεσμα αμφίβολο και εάν προστεθεί νομική αβεβαιότητα, τα κίνητρα εξασθενίζουν, η ανάπτυξη γνώσης επιβραδύνεται, οι μικρότερες επιχειρήσεις αποκλείονται, η συγκέντρωση και η μονοπωλιακή δύναμη ενισχύονται. Η ModeRNA είναι μια εταιρεία με ιστορία 11 μόλις ετών με σχετικά μικρή παραγωγική βάση. Θα έμπαινε σε αυτή τη διαδικασία ανάπτυξης εμβολίου, αν δεν υπήρχε τουλάχιστον η νομική εγγύηση της προστασίας της τεχνολογίας;

Τέλος δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας θεμελιώνονται και με την κατάθεση εμπορικού σήματος, όπου ο καταθέτης δεν υποχρεούται σε αποκάλυψη φυσικών, χημικών και βιολογικών διαδικασιών. H Coca Cola ουδέποτε αποκάλυψε τα συστατικά του περίφημου σιροπιού της, ακόμη και στους συνεργαζόμενους εμφιαλωτές της ανά τον πλανήτη, το δε εμπορικό της σήμα προστατεύεται αποτελεσματικά εδώ και 140 χρόνια. Οι φαρμακευτικοί κολοσσοί με τη λήξη των δικαιωμάτων ευρεσιτεχνίας καταθέτουν σήματα στην προσπάθειά τους να διασφαλίσουν μονοπωλιακή ισχύ. Θα ήταν ολέθριο σφάλμα να οδηγηθεί η επιχειρηματική ζωή σε αποκλειστική χρήση του καθεστώτος των σημάτων για την διασφάλιση της απόδοσης κάθε επένδυσης στην ανάπτυξη γνώσης: η πραγματική βελτίωση της ποιότητας ζωής θα επιβραδυνθεί.

Η έρευνα και ανάπτυξη νέων προϊόντων γίνεται συχνά με τη χρηματοδότηση από δημόσιους προϋπολογισμούς. Είναι κάτι παραπάνω από εύλογο η προσδοκώμενη ωφέλεια να κατανέμεται ανάλογα και με τη χρηματοδοτική συνεισφορά. Η ετοιμότητα των φορέων δράσης να αναλάβουν κινδύνους έρευνας και ανάπτυξης νέων προϊόντων πλήττεται με τυχόν μέτρα ανάκλησης δικαιωμάτων ευρεσιτεχνίας, δεν είναι όμως πιθανόν να επηρεαστεί ουσιαστικά όταν προβλέπεται ορθά η κατανομή των ωφελειών ανάλογα με τους χρηματοοικονομικούς πόρους και τους ανάλογους κινδύνους. Αυτή είναι μια συζήτηση με ουσιαστικότερο νόημα και σίγουρα πιο χρήσιμη από κάθε πλευρά.

*ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Οι απόψεις του αρθρογράφου είναι προσωπικές και δεν απηχούν τις απόψεις του GRTimes

 

Δείτε τις ειδήσεις από την Ελλάδα και όλο τον κόσμο στο GRTimes.gr

Ακολουθήστε το GRTimes στο Google News και ενημερωθείτε πριν από όλους

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ